Juan Mateo Zabala

FÁBULAS EN DIALECTO VIZCAINO

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Fábulas en dialecto vizcaino, Juan Mateo Zabala (Angel Zelaietaren edizioa). Euskal Editoreen Elkartea, 1987

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=293

BERBA-AURREKOA

      Zeinbat gauza egiten dituzan gizonak asko asko uste ez ebazanak! Nok esango eustan neuri ipuin-giñan egingo nebala? Nik beintzat ez neuntsan sinistuko asko, niretzat nengoalako eze etzala ori ez ene bururako, ez ene bizi-modurako. Alan da guzti makal-aldi baten, beste gauzatarako ez nintzanean prestu, eta oean besteetan baño astiroago egon bear izaten nebanean, ene atsegin garrirako uste ez neban eginen oneri eutsi ta ekin neuntsan, eta neureak geienak orduantxe eginak dira.

      Bein nagusiena egin ezkero, eta esan daroagun legez, lanari zaia kendu ezkero, erraz izaten da zerbait geiago aziten: eta gero eginai esku-aldi batzuk emotea zorra legez artu doa. Bada nik bere besteak erabili oi daben bidetik eztot urten eta bigun-aldia ezkero, bat edo beste egin dot, eta oneek eta lengoak leundu, ta apaindu, eta eskuak emon deustezan iñorenak Bizkai-koratu: baita onenbestegaz osotu ta biribildu dira orain argitara ateratzen dodazan ipuin mamintsu on onek.

      Egia da guztiak bere esku bete baxen eztireala; eta ezin izan bere, jolas-garritzat, eta tarte-garritzat egiteko au artu dodan ezkero, ta ez sailltzat, ez eguneko lantzat. Ogeta bat dira neureak ta amabi besteenak, eta bitzuok alkar jota ogeta amairu guztiak, onei aurretik ganetu jakez Euskaldunen alabantzaak, eztakit norenak eta atzetik Perugaz Joanen arteko berbeta eder erakutsi andikoa, D. Vicenta Antonia Mogel.

      Baakit nik geure euskaldunak ipuinzaleak direala. Gogoan dot oraindo zelan umetan entzun geroazan aoa zabalik, eta adurra erigula, Peru ta Mariaren ipuin sustraibaakoak. Oraingo oneek dira sustrai andikoak, mamiñ ederrekoak, eta on ta onura zabalekoak. Alan balira geiago.

      Nik gura neunkeana da ze, oneetatik bidea artuta, edo ainbagakoan, nik baño buru, gatz, asti ta gogo obea daukanen batek geiago ta ederragoak egin balegiz. Baita, zer dakigu izango bada? Au baño gatxagorik ikusi da mundu zabalean. Eta iñok uste baleuke eze zer-egin au deungea dala, edo bai beintzat adinona ta alperrena, irakurri begi Ebanjelio santuan amar donzelleen irudia, Erregegaz errenteru gaitoen artekoarena, bearginak maztuira eroan ebazan ugazabarena, eta beste an dagozan ainbeste, eta gero esango deust.

      Bitartean barriz irakurri egizuz ta egikezuz ipuin on oneek: eta alan baderitzazu buruz artu; eta zeuretzat eta besteentzat asko ikasiko dozu zer zelan egin bear dan. Eurak dagoz berba neurtuetan, eta neurri labur-luze, ta gera-aldi era askotakoetan: eta onelangoak izan daroe berezko gatza, gazigarria ta uia, gogoa joteko, begizkoa egiteko ta errazago oratu ta erantsiteko.

SARREREA

Bizkaiko errietan

gara euskaldunak

egin daiguzan bada

euskeraz bersoak.

Ez dogu euskaldunak

erdera bearrik,

bersoak iminteko

ondo apaindurik.

Euskeraz kantateko

prest nago ni beti,

Bizkaitarren legea

ez galtzea-gaitik.

Ezin itzi giñaike

Bizkaiko lurrean

euskeraz kantatzea

ondo jakunean.

ANTXINAKO EUSKALDUNEN
ALABANTZAK

Jaunaren lege ona

euskeran da sendo

Adaneganik ona

garbi eta ondo.

Gorde izan da beti

garbiro fedea

baita geure legeak

eta berbeitea.

Erbestetar gaistoak

nai eukezan galdu

euskaldunak eztabe

bururik makurtu.

Beste erri askotan

jaretxi arren au

eztau iños guretan

kanpokoak agintau.

Alperrik gura eban

Anibal andiak

ezer-ez-etan euki

geure euskaldunak.

Beste gaztelu baga

euren besoetan

koldarturik lotu zan

ta ondo benetan.

Nun, nun dozu indarrak

Anibal arroa?

Zer otzitu izan dok

enkarren beroa?

Martizdi azkarrakaz

burrukatu baaz

ator bildur bagarik

gudatuten geugaz.

Erromatarrak eurak

datoz axeturik

zapaltzeko usteaz

alde au bertatik;

baia doaz igesi

ondo lotsaturik,

esku bete gizonek

arpegi emonik.

Augusto Erromako

Enperadoreak

nai ebazan menpetu

euskaldun zagaiak;

baia oneek galtzarrai

erruz eraginik

iges arazo eutsen

euren mugeetatik.

Andi egin ebazan

Erroma zendoak

guretarren biotzak

bai eta besoak.

Ez dau geiago gura

oneekaz gerrarik:

bake-opaka dago

ta gogo gogotik.

Oktabianok bada

ondo ezagutu

gere azkartasuna

eta eban autu

bakea eskintzea

baster txiki oni,

beragaz izateko

adiskide beti

Etzirean amaitu

onekaz bakarrik

gure arerioak

datoz erbesterik.

Godoak gura leukez

geureak menpetu:

Mauru zikinak bardin

danak azpiratu.

Zer egin lekikio

ainbeste jenteri?

Euskaldunak bakarrik,

zelan eurai jarki?

Orregaitiño bere

ez dago bildurrik

basamendi onetan

ondo atondurik.

Gizon bakotxak dauko

bere gaztelua

beragaz daukalako

biotz indartsua;

Erbestetar guztiak

urrun uxaturik

itxi eben erria

burua jasorik.

Zegaitik deritxazu

ainbeste neke lan

euskaldunen artean

beti artu joian?

Gordetarren zintzoro

Jaunaren fedea

gure lege garbiak

geure euskerea.

Erroma bildurgarri

fede bagakoak

nai euskuzan ekarri

guzur Jaungoikoak,

ezarri buztarria

geure idunetan

euskera ta legeak

galdu basarteetan.

Geure asaba onak

gauzak igarririk

iñox beetu ez eutsen

besteri bururik.

Alkar ondo arturik

diñoe: «Lenago

ondatu ta il danok

azpiratu baño».

Geure ezaugarria

lentzan Lauburua

orain esaten jako

Kurutze santua.

Ixurtzen zan odola

au ez galtzearren:

au jagonik, zirean

guztiak gordeten.

Eztogu, euskaldunak,

lengoen fedea?

Aen euskera laua

et'aren legea?

Zer: emetu al dira

gutarren biotzak?

Baita askok berbetan

dirudie motzak?

Gure asaba zarrak

biztu al baleitez

semetzat ezagutu

naiko ez gindukez:

ez lotsaz artu naiko

gindukez umetzat

ez badoguz jarraitzen

guk euren oñotzak.

Ea baa euskaldunak

azkortu gaitean:

gabiltzan beti zuzen

ta sendo fedean.

Geure bizierea

aztertu bagarik

ez dogu ikusiko

iñox egun onik.

Ez alean guk galdu

erriko legea,

eta antxinatik, dogun

geure euskerea.

Gogoan beti euki

lenengotik ona

sartu ez dala arrotzik

agintetan ona.

IPUIÑEN AURREKO JAKIN-BEARRA

Eguno eztabe

abere mutuak

ta piztia uzuak

egin berbarik bapere.

Diñogu dabela

au eta au esan

erakusteko orlan

geuk egin bear doguna.

IPUIN ONAK

LENENGOA

Ama-alaba, kardantxillo eder kantaria
miruak ilten ikusiak

Kardantxilloa, emea abian

egokanean berotzen

arrautzatxuak bera galian

aurreko zugatzto baten

      kanta ta kanta

      dago, eztanda

      egin bearrez soñutzen.

Aintzan ederra luma nabarrez

ta ori-gorri guztikoz

ze ama alabak ao zabalez

ari begira dagokoz

      euren zentzunak

      agan etxunak

      dituez pozaren gozoz.

Amak neskari: Poxo maitea,

eztantzun aren soñua?

zoragarria aren samea

zoragarria kantua.

      Ai ze polita

      geuk ikusi ta

      jantzunagun txoritxua!

Ai ze polita! darauntso amari

neskatxi orrek urturik.

Ai ze ederra! Ezin geuk ari

esku-ezarri, ta arturik

      eroon gurera

      an eukitera

      kaiola baten sarturik!

Egozan alan ama-alabak

ero ero txoriagaz

barriz onetan miru izalak

zerutik jatzirik egaz

      zart txoriari

      erpak ezarri

      ta dau igesten beragaz.

Eztituz ainbat gauzak baltztutzen

gau ilunaren iluntzak,

zein da miruak dituz iluntzen

ama-alaben biotzak

      kendurik ari

      txoritxuari

      ederra, sama, bizitzak.

Ta guztiz bere neskak damuaz

beren berengi neskak damuaz

ez eban, ez, asko bear,

antxe egiteko txoienagaz

taska taska negar negar

      begi bereak

      urez beteak

      damuz biotza samur lar.

Amak orduan ondo esanezka

dirautsa bete betean:

Aikon, ementxe garbiro, neska,

emengo poza zer donan:

      orain bizirik

      puntuko ilik

      gozoak ala parean.

BIGARREN IPUIÑA

Zaldi arroa ta asto apala

Zaldi arroa bitxiz ta zirarrez

tint apaindua jabea ganean

eukala joian ibilte galantez

            bere bidean.

Onen betea daroa burua,

baita an dago buru eretxia

ze zabal dala... datorko estua

            bide guztia

Astoa barriz azur uts, goseti,

buruz beerarik arrañen azpian

etorren geldi aurreko bideti

            bere andiran.

Zaldito putzak buru jagiagaz

irrintz eginik zearka begira

bete betean ta abrigu txarragaz

            dirautsa: Jira.

Asto ikuski ta lotsa baakoa

niri bidean ez egin aldera?

Bada ostikoz... ken laster: ken: oa

            bide munera.

Asto gaixoak bildurraren nekez

daki ez nor dan ta konor guztiak

joanik daukaz jo baleuan legez

            oñaztarriak.

Zan andik ara bularrez idigi

zaldia, eta Jaunak satz-lorrean

galdu zalako apaiñak edeki

            ta agindu eban.

Gerora astoak zaldia zamari

eginik dakus ta arroa zimaurdun

eta dirautsa gaistoz makalari:

            agur, o lagun.

Ea, gizona, egiten badozu

geriz apur bat, ez arren arrotu

nor-nairi berba gozo egiozu

            ez ostikotu.

IRUGARREN IPUIÑA

Atso ezain, burua eder egiten ebana

Atso azal tximur begi gorria

bizartsu baltza eta sur andia,

argal makur laurogei urtekoa

argal erren laurogei urtekoa

eta aoan agin baakoa.

Bestetik barriz zan pistaz betea

ta zuri eukana ullea,

beiseiñetan zirudian katua

      bizarretan sagua.

Ezin zantar ezainago izanik

eztau entzun nai alan danik

diño: zer da au? Betor espillua

ikusteko neure burua.

Ikusten dau bada zuzen egia.

      Ezpillu guzurtia!

Diño: emon jat barre egiteko

eta ez neu nazana esateko

dago ezpillu au txarto eginik

ez deust erakusten aginik.

Guzur uts! Ene matrailla zuria

non dok? Non azal leun-garbia?

Ik gau baltz egiten deustak eguna;

eguzki argia iluna:

      bela baltz eperra.

Ezainduten dok ederra

neskatxi gazteak dozak zartuten

gorputz lirañak makurtuten.

Ausiko aut, ausi, ostikopean:

ez aut eukiko, ez, etxean.

Bakotxa bizi dau bere zoroak

orixe dirausku atsoak.

Ez dogu ezautu gura burua

ez entzun egia diñonik

ez sinistu berb'onik:

eta ausi nai da espillua.

LAUGARREN IPUIÑA

Azuarra ta luki miñ-artua

Bein azeria

plaust jausi zan

sasi ganetik

egitean.

Jausteko orduan

eutsan eutsi

ango azuar

gogor bati.

Ta miñ arturik

biraoka

asi zan, asi,

Kristok oba.

Zein azan gaisto,

zital txarra!

Bere esturan

ire eskua.

Ta bein eskatu

jakanari

euk, txar, urratu

ta erazi.

Arren ta nillak

orain, beti

eroongo al abe

an ta guzti.

Arantzak barriz

bake batez

erantzun deutse

berba onez:

Ez, ez arrenik

niri egin:

ik dok errua

ein baiak min.

Ik aitu bear

endun ondo

nori oratu

ez jausteko.

Onik ezingo

bategana

baoa, ona

eskatzera.

Nok dok errua

ezpada euk?

Ezer errurik

ez jaukat neuk....

BOSTKARREN IPUIÑA

Ugazab'andra eragin-gillegia,
eta neskatilla otsein ollar-iltzallak

Etxe bateko andrea

zan bada guztiz kirmena

begiratua ta mena:

berba baten egillea.

Erabillen ak etxea

larregiz ondo aitua:

bearrean tzan urtua:

eta otseinak lanerako

ollarrak jo ordurako

egiten eutsen oiua.

Neskatillak gogaiturik

orren gox jagi bearrez

diñoe erdi asarrez

Zer; ta loa erditurik

ta bein ez bein osoturik

beti geuk jagi bearko?

Au ta, nok aturetako?

Ez bada: guzurra, abarra;

ilgo jonagu ollarra

bai, bai geure bakerako:

Esan ta egin, ilten dabe

ta iñok ez igarteko

luki gaistoa jateko

egingo jakala jabe

zabalduta, ollar gabe

andra ori da gelditu

Neskak pozak artu ditu

lo ta lo egitekoan.

Alperrik neskak: sasoan

andrea oi don igitu.

Ugazab'andreak bada

zelan eztaukan ollarrik

amaiketan bagarik

ta goixago bear bada:

Mari, diño, ta txagada

ordu da: ea ta jagi

nagi zagoze, ta nagi,

al zagoze izerditan?

Dei eginda, lau orritan

jagiko bearko don, Mari.

Aror bada otseintxuak

on ekarri bearrea

buruari, kaltepean

parau dituez buruak.

Zeinbati onrak, diruak

osasuna izateko

eginak! ai! okerreko

guztiak deutsez lortuak!

Zuk gazatxu arazuak

munduan ondo egoteko.

SEIGARREN IPUIÑA

Andra alarguna ta ollo arrautzagillea

Andra alargunak eban

zorionez etxean

ollo arrautzaria;

ta zan ikusgarria

egunoro ifintea

utsik baga arrautzea.

Diño bere artean:

Emon jeutxaadanean

aldi batez artoa,

arrautza egunekoa

beti jeustak egiten.

Zer, bada, eroaten

baieutsaat nik bi bider?

Arrautz bat ez dok ezer

emonik jan aldi bi:

egingo bere nok ni

andi tzar biren jabe.

Zelan bada ez jauek

asmatu onangorik?

Alan ero erorik

gizendu zan olloa

ta arrautza batekoa

alpertu zan guztia.

Beti izan da egia

geiegi billatzea

utsean geratzea.

ZAZPIGARREN IPUIÑA

Arraintzalle uste utsetakoak

Arraintzalle zintzoak

ibaian traña

ezarri ebenean

artzen arraña

pozez alkarri:

behar dogu, zirautsen,

beteta ekarri.

Aldi zanean gero

saare leuna

atera gura dabe

dago astuna.

Au poz zoroak

bir milla arrain baebela

ta igaroak.

Diñoe: Ei gazteak

gaur bai dirua

zorionez joagu

ziur artua!

Gaur zagiari

ekin bear jeutsaagu.

O pozkalari!

Datoz geldi munerantz

ta ondo pozik

bear lanak eginik

gogo gogotik.

Mutilak, ea,

lanak jakak dirua

onek besteak.

Asten da agertuten

geure sarea

agertu da erdia

urten bestea.

Baita? arrañak?

oneek uretan, eta

arri bat trañak.

An tzan iluntasuna

biotz zauria

eta pozez len tzana

orain jausia

ozta berbarik

egin gura ei eutsen

bat besteari.

Eztakutsu onetan,

ene semea,

munduaren egina

ta guzurtea?

Asko agindu

ta barriz emotean

labur gelditu.

Jainkoa da bakarrik

esanekoa

bein agindu dabena

a emongoa.

Beste guztiak

urre-mendiak esan

emon arrak.

ZORTZIGARREN IPUIÑA

Erbi bizitzeaz gogaituak ta ugaraxioak

Erbi batzuk baten

eginik batzarra:

ai, bada, ziñoen,

geure zori txarra

geu beti bildurrez

beti geu ikara

bein ez gaituk bake onez.

Orrelan, nor bizi

onen bake galduz?

gizonak bateti

lakioz eta suz:

txakurrak ausika

atzean jarraituz

otso, lukiak geu ilka.

Alan ibilteko

oba joagu il

t'azken emoteko

neke ain ugaril

ta ain gogor ganera

jatorkuanari

geu ta lanak uretara.

Esan ta egin doaz

urari emoten

buruak, itoaz,

nekeak itoten.

Munera aik eldu

t'ugaraxioak

an, plast, zirean muxatu.

Auxe ikusirik

diñoe: gazteak

ez gozak bakarrik

gu nekepekoak.

Gaioazan alon,

atzera: ta lanik

baioagu, egon, egon.

Nekepean danak

obeto danari

aitu, eta lanak

eiten jakoz azi;

barriz begiratu

txartoagoari

damuak dira laburtu.

BEDERATZIGARREN IPUIÑA

Agure gogaitua ta balbe txarra

Agureak

ozta ozta

eroian egur-sorta:

ta nekeak

erasota

diño: ai, eriotza.

Non, non ago?

ator laster

gaixo au eroaten

nik gurago

joat, eder,

il bere bizi baxen.

Ar'or bertan

balbe txarra

bere begi aurrean

imini zan

ta dirautsa

zer gurok nik jaiadan?

Ez besterik,

zarrak larriz,

ezpada jasotea

au lurretik:

gero barriz

aurretik eu kentzea.

Zeinbat zeinbat

biraogilla

artzen dituz ipuiñak!

kalteren bat

eskatuta,

badatos, an, negarrak.

AMARGARREN IPUIÑA

Asto iru jabe bata baño bestea deungagoak izana

Astoak eban jabetzat

atxulari esku-eutsia

ta eguneko janaria

urri da astoarentzat.

Nai leuke onek beretzat

jango dabena ugari

baia geure atxurlari

orrek ezteutso emoten:

ta orregaitik eroaten

dau gosea ondo sarri.

Ai, ai, diño ugazabak

naiaukak beti ni gosez

asazkaldi on bat pozez,

niri nox elduko jadak?

Ai ta ene gosekadak!

Nik janez au bajaroat

laster egin bear joat

emengo egotaldia.

Jabe esku-ugaria,

nik bein izango etxoat?

Gero jabeak, salduten

deutso lapiko-ginari.

Au barriz zan emolari

txarra: eta ez da urten

lazeritik, ez kenduten

astoak gose bizia

bestetik ortuaria

iños ostu eroiana,

eztauko, ez, orain jana

ezta aza baten orria.

Orregaitik astotxua

ebilen beti ta beti

nos onen agindupeti

aterakoan burua

ta ez bizi ain artua.

Salduten dau zorionez

edo obeto adinonez

ta, zelango jabeari?

Narrugin atsituari

nor ilgo eztan emonez.

Narru gordinen azpian

edo ondurikoen pean

egunean egunean

dabil joan etorrian

gosez edo jan gitxian:

ta bildurrez dagoala

nos berari bere azala

kenduko deustan bizirik:

orregaitik erdi ilik

ta ikaraz bizi dala.

Gerora, au esan eban

kontu onak aterarik,

ez beste ugazabarik:

ze banajoak onelan

txar bat itzi banajeban,

besteagaz nok deungago.

Bakotxa txit ondo dago

Jaunak jarriko tokian

agan burua itzian

izango dau obeago.

AMAIKAGARREN IPUIÑA

Gizon esku-eutsi lanez betea ta adiskide esan onekoa

Gizon batek eukazan

gauza guztiak

salduta, egin eban

urre-opil bat:

ta lur azpian

sartu eban opila

ortu erdian.

Egunean ta egun

joian zikotza

ikusten ondasuna

edo biotza.

Zeinbat apatxu

emoten deutsan ari!

gero estaldu.

Leiotik dakus batek

zelan urrea

darabilen gizonak

sartu ta atera.

Eta gau baten

kentzen deutso kutuna

ta eroaten.

Oi legez gox goxetik

biaraumean

artu nai dau lurpetik

esku artean.

Damu gorria!

dakus ostu deutsela

opil oria.

O zeinbat negar garratz!

zeinbat aiari!

zeinbat garbai eskerga!

ta, zeinbat larri!

Ez dauka onik:

ez jan, ez edan daike,

eta ez lorik.

Onelan dabilela

igarten deutso

lagunak naibagea

eta dirautso:

Zer dok, gizona,

ain ilun ibilteko

lengotik ona?

Zabaltzen deutsa onek

bere biotza

bai esan bere, daben

damu mingotza

Agertu urrea

edo il nok damuak

adiskidea.

Zer, dirautso lagunak,

au dok gustia?

Artu arri bat eta

egik opila.

Sartu lurpean

ainbat egingo deua

zein da besteak.

Zekentzarren kaltea

onetan dago,

izan gauza, ez izan

beti deungaro.

Izanda, lana;

galdurik, damu; ta ez

bein ondo dana.

AMABIGARREN IPUIÑA

Ollo soñularia ta lapurrak

Etxe baten lapurrak dira sartu,

gura dituez basterrak aratu

goi goitik eta bera.

Gero bere ez dabe ezer atera;

ollar zar bat bai, ze izakaria!

baia lapurrentzat ona guztia.

Artu jaiagun au geure ederra,

gangargorri, panpar, buru arroa

lumati, alltsu, lodi, mardoa,

guretzat izango dok, gaur eperra.

Gaur bai gure esteguak!

Alan diñoe lapur txantxa-gurak.

Beeroen ollar zarra iltera

lapikoan egozten imintera.

Emon eutsan ollarrak negarrari

biotza biguntzeko lapurrari.

Zetako nozue ni? O gizonak!

ezpadodaz aragi samur onak?

Guztia dalperrean

lapurrak ez dau errukirik arean.

Ollarrak ekin ta ekin berbera.

Zetako naroazue neu iltera?

Artu baninduzue ollaskotan

samur izango nintzan jatekotan.

Il bedi ollasko bigun gozoa:

ollar zarra, ze jateko zozoa!

Nakutsue zarturik,

gogor, gauza-eza eta zaildurik.

Ez naz bizi neu iñoren kaltean.

Orduak iragartuten gabean.

Bizi nazala banaz zerbaitako;

ilten banozue ez ezetako.

Neure soñua da txito artua

ta iratzartzeko loak artua.

Eginaren bizarra!

gangar andiagaz az gangarra.

Emon dok ilteko erabagia

idun ori izateko ebagia.

Dozala gizonak iratzartuten,

jagi jitezan gabaz soñututen?

Ori barriz, lapurren aurrean?

Galdua az gaur geure batzarrean

orretantxe jagok gure kaltea

t'iretzat, eroa, orain iltea.

Gaistogilleak eztau nai argirik

ezta bere izatea ezauna:

okerrerako gura dau iluna,

ta ez eukitea ekuslaririk.

AMAIRUGARREN IPUIÑA

Azeri mats-gurea

Lukia baten joan zan mastuira

egozanean dingilizka mordak

aitu ezkero diño: ai, begira

            eta, ze onak!

Oraingo onetan, beintzat bear joat

ase ta bete nik sabel gosea

O ze eguna, ene mats-mordoak

            gaur bai neurea!

Abiadu da. Gero nondik nora

ekingo deutsan mats aek jateko:

oraingo saltuka egiten dau gora

            aoa artzeko.

Gero atzeko oin bien ganean

zutunik jarri ta agaitik atxina

igo nai leuke, zer da azkenean

            ak ez egina?

Bein eginari gitxi eretxirik

beste askotan abantetan jako

indarrak, putzak barriro usturik

            arrapetako.

Guztiz alperrik izan tzan, orrenbat

eze egin-alak, ta ezin eginak

emen ezkero, eztau ez lakain bat

            ostu aginak.

Ostean gero gure lukitxuak

matsai begira epe dollorrean:

ez dozak gauza, ez dozak elduak:

            esaten eban.

Berein onango gizonen artean!

zerbaitegaitik buruak urratu,

al dana egin ta ezin dabenean

            atxakiatu.

AMALAUGARREN IPUIÑA

Katu ariman bildur-egiak

Katu bik

ja janik,

burruntziko olloa

diñoe

ea ete

daben jango burdiña.

Baleie?

ez dabe:

bildur arima gauzan.

Zeinbatek

ez joek

gauzak ebaten alan?

AMABOSTKARREN IPUIÑA

Otso gaixotua ta ardi askojakina

Otsoa dabil basoetan

basterrak guztiak galduten,

emen ostu bestean ilten

jausi da txakurren ortzetan:

Eta aginka ebagirik

itziten dabee gaistoak

galdurik bere lau zankoak

baia orregaitik bizirik

Egun ta egun zerbait da ondu

ta estututen dau goseak:

ezteutso emoten eizeak

ta berarragaz ez atondu.

Ardi bat dabil antxe jaten

ator ona dirauts'otsoak,

erruki bear dok gaixoak.

Ekardak ura ontzi baten.

Ura nai dok nik ekartea?

dirautso urtento ardiak,

ez arabil eu egarriak;

gosea dok, luki, gosea.

Gura eunke malmutz,

garbitu polito polito zintzurra,

ta atarako neure azurra

ire aginetan apurtu.

Arinik ezin doanean

asmadu dok ire egarria

eta azala errukarria

guzur utsa daukak miñean.

Ilgo al az, il, ortxe bertan

asko-jakin, txar, artosoa.

Ez natxak ni orren zoroa,

jausteko eure aginetan.

Bai: bakotxak gordeburua

gaisto deunga guztietatik,

ta euren berba leunetatik

izan ezdedintzat galdua.

AMASEIGARREN IPUIÑA

Madrilgo itsu barri zabaltzaillak

Zan une baten gerra tin itzal bat

Españarrakaz Frantzesen artean

ta ilten eben gizon makina bat

            alkartutean.

Izan tzan bada gere malpekadu,

Irun aldean ataka eskergea:

biok il asko baita asko galdu

            batak bestea.

Madrilgo kale, plaza, basterretan

ebiltzan gero bertako itsuak

paperak saltzen eta zabaletan

            geuk eginduak.

Dedarrez bada eta turrunt zarrai

ots eraginik, ziñoen itsuak:

Bai: Espaiñarrak deutsez Frantziarrai

            eio buruak.

Bagilearen ogei garrenean

or Irunetik zertxubait arago

bitzuok ekin eusten, geu ginean

            izan geiago.

Lau milla gizon lurrean etxunik

gelditu jakez eta bost millari

oratu deutse gureak eta artunik

            onantz ekarri.

Bertan egoan gizon azartuak

dirautso: Itsu, eta guretarik

zeinbat il dozak? ta , zeinbat artuak?

            Arren esagik.

Erantzun eutsan geure itsu orrek:

ori Madrilen eztok esan bear

Parisko itsuak ebatziko joek

            artez, nai zear.

Zerbait egiten gaituezan berbak

or darabilguz beti gora bera;

barriz txikitzn gaituen besteak

            ez bein atera.

AMAZAZPIGARREN IPUIÑA

Osagilla, gaixoa il ezkero erremedioa esan ebana

Medikuak

diño bada

il tzan gaixoa gaitik

au odolak

aterata,

etzan ilgo onetatik.

Badarantzu

an dagoan

batek: Au lenagotik

zuk agindu

bazenduan

ori zan ondo eiñik.

Astoari

garagarra

il ezkero ondotik,

biziari

zarra zarra

jaten emon bearrik.

AMAZORTZIGARREN IPUIÑA

Gizon parrasta ta gizon jakina

Gizon parrastak esaten

ebazan farfulleriak

pitean bein, eta aziak:

Madrilen nik egun baten

jente guztizko errematen

ta Erregeren aurrean

amar bat kana luzean

saltutu, ta andi txikiak

ikaraturik guztiak

antxe gelditu zirean.

Zezen bateri Gaztelan

adar batetik eutsirik

bildots bat legez geldirik

plaz'erdian euki neban.

Katamotzak egit'eban

Kataluñan kalte lartxu.

Mendiz mendi banoatsu:

ta zapotzetik artua

dakart errirauzua

baita an ito panpartsu.

Arrabetean zabalik

ao guztia dabela

eta adurra dariela

begiai eragin baarik

arriturik, ikararik

dagoz jenteak entzuten,

ta barriak itanduten.

Besteari ez nagitu:

ta alkarren atzean ditu

berbak irabiotuten.

An egozanen artean

bat zan nonbait argiago

baita zerbait urtenago.

Eta guztien aurrean

dirautsa onez onean

ta zintzo urrengo itzak:

Adiskidea, egizak

emen diñokan gauz'orreek

eta nik ta beste oneek

eu artuko augu aintzat.

Zeinbateri onenbeste

esan leikion egiaz

buruak parraskeriaz

egin andi naiko beste.

Egin joat au ta beste.

Ain uritan ene aldian.

Orain barriz? Gure errian?

Epelak, ta gauza ezak.

Egizak emen: ta ezertzat

artuko aut ikusian.

EMERETZIGARREN IPUIÑA

Aztu, besteen gauzeen igarlaria, ta bereetan itsua

Aztu guzurra

kartak eio

ta ebagirik

daragoio.

Oni ta ari

igarriten

zer zer etorri

bear jaken

dirautsa Atalgo

mutilari:

I ezkonduko

az iñondi

neska aberats

zintzoagaz

lau milla dukat

jaukaanagaz.

Aganik barriz

bost ume eder

izango dozak

eztok ezer!

Itxas-aldeko

andreari:

Ez bildur izan

senarrenik.

Bost ille barru

zeur'alboan

izango dozu

oniñoan.

Aurtemin jatzun

Habanatik

urten ta dator

aberatsik,

Onik onean

bere neska

larri datorko:

Ai andrea

gure etxea

suak artu dau

sugatetik

gara galdu.

Aztuak dana

arriturik

negarrez diño

ta gogotik:

Ene mamarra

ast'andia

besteena dakit

ez nirea.

Zeinbat ipuiñak

artzen ditu

euren gauzeetan

itsu itsu:

ta besteenetan

jakin argi

zer egin bear

ta zer itzi.

OGEIGARREN IPUIÑA

Katu padarra ta eiztariak

Antxina erri baten

bizi zan katua

geldi egon bearrez

guztiz gogaitua.

Igesa artu nai dau

etxetik basora

igaroten egunak

bere gogo onera

Diño: Zer dok gazteak,

emen ni sarturik?

Nik egon bear joat

bildurrez beterik?

Sukaldera naioak?

Neska otsegiñak

neureganatzen jozak

bere aserreak.

Ilinti ta bartzunak

jeustazak jaurtuten

neure bizkar-azurra

asko minberatzen.

Au dok emoten jeustan

eguneko ogia

alan artu jaiadan

sabaira-bidea.

Najarabildek gero

sarri ilariaz

lapurreta guztiak

niri egotziaz.

Asmu zantar onegaz

najoek zainduten:

oramaian okelak

jeustezak gordeten.

Iñox iñox bajoak

gure otsegiña

beste toki batera;

baia sugetea

txakur baten pekora

jeustak ak largatzen

itzi nai ez jeustala

onek urreratzen.

Katuak bear joek

bizi ganbaretan

billatu janaria

etxe saguetan:

suak argaltzen jozak

ta guztiz makaldu,

alan geure Mixoxu

guztia dok galdu.

Au dok nik jantzuadan

betiko leloa:

gero estaltzen joek

kontuz lapikoa

arrapau ez jaiadan

geli egosia,

ta euren jatekotik

ase nik gosea.

Egun bakezko baga

nor bizi onelan?

Ez dok enetzat obe

iges berealan

mendira egitea,

zer jan billateko

sabel ain muritua

nosbait beteteko?

Katuak asmo ori

artu eban laster

eizan arrapetako

ollagor ta eper,

satitzak, satorrak, ta

erbi gaztetxuak,

birigarro, zozoak,

beste txoritxuak.

Basoan artu eban

leku ezkutua:

alan dago gorderik

geure bizartsua,

kateak egosteko

pizti, ta egastiai

bidea zabaltzeko

este ximurtuai.

Laster zan bai gizendu

Mixoxu geurea

mendian izat eztau

etxeko gosea.

Diño: Au janaria

samur gozotsua!

Errian bizi dana

da, bai, zoratua.

Katu eremutarrak

ez dau nai berarrik:

ez aran, ez mesmeru

ez baso sagarrik:

aragi samurretan

dago koipeturik,

barau tzarra daukala

betiko azturik.

Onela ebilela

pozez zoratua

doakoz eiztariak

su-armak artuta:

laguntzat dabeezala

eiza-txakur zuurrak

billatu ta ilteko

eper ta erbiak.

Usainka dabilela

txakur bat lurrean

beingoan gelditu da

satitza aurrean.

Dago geure padarra

an ixil gorderik,

txakurrak gura eztau

alde egin arik.

Eiztariak an dira

inguru batuten

ollagor eper edo

erbiak urteten

ete eban sasitik

sua egiteko

ilik eskuz artuta

burjakaratzeko.

Ustez uste baakoan

dakusde katua

sasipe zokondoan

guztia sartua:

eukazala alboan

azurrak ugari.

Zala kaltegillea

trast, eutsen igarri.

Txistuz, barrez, biraoz

deutsea ezkuz eusten

ta lokarri zaillakaz

errime lotuten.

Esaten bere deutse

Eize-galtzallea!

emen galdu bear dok

ire bizitzea.

Gizonak, zer egin dot?

dirautse, katuak

agertu gidazuez

neure pekatuak.

Baldin zeuen laguna

neu banaz onetan

zetarako nozue

alan kastigetan?

Agintaria bada

kaltegin andia

zelan zigorperatu

lapurtxu txikia?

Lapur gaisto artzallak

badira lapurrak

iruntziko ditue

azur ta mamiñak.

OGETABATKARREN IPUIÑA

Ezkongeia ta emaztegei biak, gaztea ta zar-nastea

Ez zar ta ez gazte

bere ulle erdia

zuritzen asia

ta nonbait bere

gogoeta asko igaro ondoan

gizon zikotzto bati jarri jakon buruan

beebala nos edo nos ezkontzeko ordua

Gure ezkongeiak beeban dirua,

bai zea, bai azia;

ta egi egia

ondo kostarik

baldara batua.

Berak azkenik

beeban emastegei naikoa?

Gustiak nai zirean azaz,

edo obeto aren poltzaz.

Geure gizona agaitik

etzan larritzen:

Arinegi gauza onik

ez da egiten.

Neskatilla biri zirudian

itzi eustela biotza artuten;

ez agaitik guztiz jabetuten.

Bada oraindo adin onean tzan:

bestea ia

galtzen asia;

baia apaiñez eukezana estalduak

denporeak ostu eutsazan urteak.

Neskatilla aek zoraturik

euken gizon au guztizko,

bakotxak izatea gaitik

altzoan: ta biak ulle-ustuteko

jolastaka legez errotik

gazteenak zuri guztiak

ta zarrak ulle baltzak

eurrez ideki eutsezan,

orren ondo eze kalboturik

gerora imin eben.

Amodioak ez eban guztiz itsutu

zekento tzar ori: zanean kontutu,

esan eutsen andrageiai berak.

Esker milla, neskato ederrak:

benetan dan au nozue mutildu

baia orregaz eztot ezer galdu.

Ondo da, irakurle maitea,

zer direan neskak jakitea.

Askotan bazabiltz

aekaz txantxetan

gorputz-arimako ondasunak

kenduko deutsuez danak.

OGETABIGARREN IPUIÑA

Bela gaiskin txikia, otso gaiskilla andia ta gizona

Astoak bizkar azurrean

eukan zori txarrez zauria.

Gauza zan, bai, negargarria

beleak ekin eutsanean.

Alper ostikadea

ta arrantza tzarrak egitea.

Asta-zaina, barrez, gozozko

ta belea jaten gogozko.

Asto errukarria!

Non jagok eure errukia?

Ikusten egoan otsoa

ze larri ebilen astoa:

astazainak errukirik ez

ta belea uxatu nai ez.

Zori gaistokoa ni

eskupean artu banagi!

Au diño otsoak ez deungero

ze ondo ausmartu ezkero.

Gizon gaistagin otsotuak

dagoz ipuiñean sartuak

beti bizi bear ikaraz

ez gozoz ta bai bake txarraz.

IPUIN BERBERA

(gauza batzuetan zerbait bestera eginda)

Bela kaltegin txikina, otso eraillea ta gizona

Asto burutzarrak bizkarrean

eukan alan bearrez zuloa:

ta zan negar eragitekoa

beleak an eragoionean

alper ostikadak

ta alper tzirean arrantzakak:

jabea begira barre zantzoz,

ta belea jaten gogo gogoz.

Adi dago lurpetik otsoa

zein estu darabillen astoa:

jabea bertan ero erorik

ta jaleari ez ken bat ortik.

Zorigaldua neu

diño, ainbeste egingo baneu!

Bai: egia, otso jabe arek

ori ikusita ilgo induket.

Kaltegin txikia eroan diteke

ilzalla dongea ken beiteke.

OGETA IRUGARREN IPUIÑA

Asto nekeak amaitua ta ila, ta zaldi biotz gogorra

Asta emeak pisu geiegi

eroian bizkar ganean

ta albaintinkaka joian bideti

arnasa ezin betean,

emen gelditu

gero igitu,

txarto batean bestean.

Beragaz joian zalditoari

dirautsa onez ta lotsaz:

Ai zaldi laztan, lagun zamari!

il bear joat pisuaz,

jaukaat larregi

ezin najegik

nik onen zama astunagaz.

Arren ta arren, zaldi maitea,

euk izan nizaz erruki.

Arindu gidak ene kargea,

eutsirik euk atal bati.

Egiten beustak

emongo deuat

eskerrik asko, o zaldi.

Zaldi musturrak purrustu tzarrak

eginik, ai! ta entzun ez,

burugin onak lagungin txarrak

dirautsa orri destañez:

Asto ta asto!

Gaisto ta gaisto!

irea beti: besterik ez.

Gogora joan gura enduken

pisutxu iski bategaz!

bestek eztanda ta... bajegiken

ez deuna deus bestenagaz.

Ez jonat ezer;

egin emen ler:

il al din or nekeagaz.

Alango baten astoak uko

egin dau, egin, bidean.

Jabeak arre: jabeak ixo:

jabeak jo, ta alperrean

bertantxe jausi

arnazak asi

astoa, il da azkenean.

Asto bagarik bere burua

jabeak ikusi, eta,

zaldi muxari aren pisua

emon deutso bizkarrera:

ganetik dala

aren azala,

au eratzita, kendua.

Ondo eginik, ondo bai ondo,

saldi biotz bagakoa.

Alantxe bada jakok emongo

doanari eu lakoa.

Ai, bai, gogorra!

ire sendorra,

ta besteena eutsaz, ta oa.

OGETA LAUGARREN IPUIÑA

Leoi-artz auska indargetuak, ta lukia

Leoiak eta artzak bein aurkitu ebeen

mendian barruan arditxu galdu bat

deslai ebilena, baita gura leukeen

      biak, bakotxak beretzat

Artza nonbait egon lekuz urrerago

ta leoi jaunari lotsa jagon bagan

ardi gaixoari esetsi lenago

      deutso, il ta bota, bertan.

Leoi uzuari ori dakusala

su goritan sartu, ta orroi eginik

basterrak guztiak beera dakazala

      garra dario danetik.

Estau onen arin oñastarri batek

batetik bestera bidea egiten

ta il jo dabena, zein da leoi orrek

      deutsan artzari ekiten.

Artz bildurgarriak lazturik ulleak

aoa zabal ta erpak lusaturik,

arpegi emoten deutso, zelan atxak

      olatuai gogorturik.

Batak gogor gogor ta gogor besteak

erpaka bat onek, besteak erpaka:

biak ortz-aginka, indar-putzak biak

      alkar apurtu guraka.

Ai ango orroiak ta desgarrioa!

Ango burruk-auskak, ta apurtzea alkar!

Ez etzirudian ezpada trumoia

      edo lurra zala dar-dar.

Onelan luzaro ibili zirean,

arik etal danok ebai indar-ustu

ta nekeen nekez etxunik lurrean

      biok zirean geratu.

Gelditu ezkero arik puska baten

azeri jakina dator ara laster

ta bien aurrean ardia dau jaten:

      eurak barriz ezin ezer.

Oi ta zeinbat bider auzilari txarrai

au jazoten jaken! diruak utzitu:

enkon nastariai eta letraduai

      ezer-ezean gelditu.

OGETA BOSKARREN IPUIÑA

Katamotz uzu kaiolatua, ta txakur etse-jagola askatua

Kaiola burdintsuan

katamotz uzua dago sarturik

dakusala txakur bat pozturik

kate bagarik, parlantzuan.

Gora bera au ikusi ebanean

sartu zan katamotza aserrean,

zerua besoz nai dau arrapatu,

eta eukazan burdiñak urratu.

Diño bada deadarrez

txakurrari deadarrez

biraoz ta araoz ta asarrez

dirautso baita su gori asarrez

Zelan ain itzal-arina n'izanik

najaukek emen estu ta katigu?

Niretzat az, txakur, gauz'ez, katibu,

ez doana ez erparik ez zanik.

Alan bere, ire alegerea!

Ara t'onako eure bizitzea!

Ni barriz atsakabez

burdina artean emen naibagez...

Ondo dok, diño txakurrak, parkatu,

egotea eu orlan, ni askatu.

Az erpatsua, ta odol-zalea:

neu gizon etxeen jagontzallea.

Ta ezpaintz alangoa

ez natzak ni eu baxen mistoa.

Euk sartzen deutsek guztiai bildurra:

egia dok au eta ez guzurra.

Zetakoira indar-putzak lurrean

izango baira norberen kaltean?

Zeinbat obe biguntxu izatea

ta biotz errukiorra agertzea?

Ez dozu nai katerik?

Ez bada zuk iños egin kalterik.

OGETA SEIGARREN IPUIÑA

Ollar bi pelaskatuak ta gudatuak, geiago egina ta azpiratua

      Ollar bik

      alkarri

ekin eutsen gogorto:

      batak ta

      bestea

zurrau eban galanto.

      Goitua

      gaixoa

sartu zan ezkutuan;

      ganetsuk

      kurrukuk

egin orma ganean.

      Baia, ah!

      saiea

goitik etorri egaz,

      t'arturik

      erpakin

eroan eban beragaz.

      Orduan

      legian

lotu zan agintari,

      eroanez

      len auspez

zuloan zarra jarri.

      Arroak

      be-joak

izango lurreraiño;

      umillak

      gorauak.

Fedeak alan diño.

OGETA ZAZPIGARREN IPUIÑA

Basauntz mats-orri-jalea

Eiztariak basauntza

      artuterakotz,

txakurrakaz atzean

      arin darraikoz.

            An tzan lasterra,

            ta txakurrak lau-oinka

            basauntzak ega.

Geure berna ariñak

            aurre-bidea

artu deutse txakurrai,

baita luzea

            eta azkenean

ostendu jake ederto

            mats-orri pean.

Bildurrak eraginda,

            an geldi geldi

            dago ezkutadua

            or ordu erdi:

            baita ain ixilik.

Ze ez ots bat egin dau,

            ezta zirkinik.

            Bildurra joan, eta

            dakus orria:

kili egiten deutso

            kili bizia.

Andik sabelak

dirautso: Ei! ekazak

            orrako orbelak.

            Kili ta kili gero

            deutso ekiten

mats oriai bein bañan:

            ezta gelditzen.

            Ta geroago

            dator bina jatera

            edo geiago.

            Arerioak, diño,

            joon jozak ortik:

            eztok aen usañik,

                  eta ez otsik.

            Jan ta jan bada:

            bildurrak dok aldia,

            dok bere janak.

            Orrien ibiltetik

            gizon argiak

            gordeari igarten

            deutse tokia.

            Arin bai arin

            antxe dira guztiak

            txakur ta armakin.

Txakur zaunkak mats-tarra

            dabe uxatu:

            eiztariak su egin,

            ta lurreratu.

            Agur basauntza

            emengoa eginda

            plaust, besterantza.

An da esker txar batek

            oi dakarrena:

            kaltea kalte gane

            nosbait atzena.

            Il az, patari?

            ei euntsan ik parkatu

            mats ongillari.

OGETA ZORTZIGARREN IPUIÑA

Basaurde garaun-bagakoa

Baseritar bateri basaurdeak

egiten eutsan bere soloetan

kalte askotxu gari-artoetan,

ta gero, traska, iges abereak.

Zer? diño: ez al aut artuko,

eta nos edo nos eskupeetuko?

Etorri joakon gau minez sarri,

ta baten eskuak deutsaz ezarri,

iminten dabela zorionean

txarra bere mendean.

Ebaiten deutso ezker belarria,

egiteko alan ezaugarria,

ta isten deutso joaten basora,

elduko etzalakoan solora.

A, osatu jakanean zauria,

ezpeukan bere lengo belarria,

jazo jakanagaz ia azturik,

dakus jabeak soloan sarturik.

Baia zaratea asmau, ta arinka

igesten dau laur-oinka.

Beste gabean dago zorotziten

ta dantzu artoak lurrera egiten

belarri bakotx toa marra marra,

zelan zaldi-mandoak garagarra:

eta apurtuten ortz-aginetan

biurtu-giñokoan urunetan.

Baserritar gaixo kalte artuak

egozten deutsaz ostera eskuak,

ta ebaiten belarri eskoioa.

Belarri motz, eurt: oa.

Girrintzaka doa bere basora,

odola eriola, ja solora

ez geiago etorteko gogoaz.

Zegaitik, diño, donga, joan agoaz

kalteak egitera basterretan?

Zetaako baserritar gaixoari

galdu euk bere lan-izerdia,

urteko janaria?

Osatu zan belarri motzekoa,

ta kilika eukan lengo soloa.

Eh! Banajoak, diño; nok arina,

txakurrakaz burrukatzea egina.

Ez bada, ene burua, larririk;

jateko bear ez dok belarririk.

Boa geldi geldi solo maitera

entzun-bidea zur dauko etxera,

otsik ete danez ango atean,

ez bazan, bitartean

artoz asetuteko atseginez,

ez bildur aziz, ez ikara minez.

Baserritarra orduko soloan

mutilakaz zelataka egoan:

eta, traupa, bertan dau arrapetan,

eta lokarriakaz katigetan.

Gurrinka baltzak ordu ain estuan

eskintz ederrak egiten zituan.

Entzuterik, ez, ez jako ematen

bai aserrez esaten:

Ah goapo, kalte-egilla gaistoa!

zegaitik izan az onen eroa?

Enkusan nire onegitasuna:

nik bere bai eure gaistotasuna.

Ez jagok iretzat parkaziñorik,

ez bizia euri isteko gogorik.

Irugarrenez ene eskuetan

jausi az: ta burdina saietzetan

izango dok: ta ilten dabe beingoan:

ta artu pozik lepoan

mutilak etxera eroateko

ta auzoetan barriak emoteko.

Eguna orduko biaramunean

imini urdea zaldiganean

ta artzen dituk burni zulotuak

su auts-txu galantagaz prestatuak

Abietan da su-taunpa gogorra,

iratzartu leiana ordi konkorra.

      Trast, trast, trast emen: plaust, plaust,

            plaust bestean.

            Sua aldean aldean.

Zer dok au? diñoe erriko mutilak,

atso-agura ta umetxu sotilak.

Asten dira barriro su plaustadak,

ta jagi or-emen ke lañokadak.

Dator gero lagundia urira,

kaletarrak guztiak antxe dira.

Andik doaz andiki batenera

ordotsagaz eskintza egitera

ta, ai! ez dabela belarri apurrik

            dakuste arriturik.

Batuten da ara gizon-tegia

ateraten jake zaragia.

An bai zala atsegin atsegina!

ardaoagaz onretan kaltegina.

Ebat'eutse zarra zarra burua:

jente guztia dago sor-gortua,

ez ebalako garaunik arean:

ta ez etozan alkarren artean

zein ete zan aren erabagina,

            guzurra ala egia.

Ez gazteak, ez arren ikaratu

dakutsuenagaz ez sor-geratu:

diño bertan batek asko jakinik,

ta ipuiña egia uts eginik:

Zelan euki garaunen ispirik,

onek, galdu dabezan belarri bik

zentzatu ez, ta badoa solora

ekarri baga lengoa gogora?

Kastiguak onduten eztabena

garaunik eztaukena.

OGETA BEDERATZIGARREN IPUIÑA

Il baten ganeko ama-aizteen negarrak, ta erostarienak

Ama bateri

alaba bat

il egin jakan

gaixoagaz.

Erostariak,

oi dan legez

negar egiten

badakardez.

Lau andra dira

ta iletak

egiten dabez,

ta galantak.

Beste alaba

ilen aiztak

ikaraturik,

diño: Ama,

zelan elduok

negar ezin:

ta, aldau atzeak

ainbeste egin?

Dirautso amak

Ai, alaba!

bien negarrak

eztozan bat.

Gureak ditun

biotzetik:

baita zindoak

orregaitik.

Orren erostak

azal utsak:

ta beragaitik

gauza ezak.

Nai gizonakaz

nai Jainkoaz

zeuk biotzetik

egin gauzak.

Kanpo ederra

biotz baga

da bitzuentzat

gauz ustela.

OGETA AMARGARREN IPUIÑA

Auña ondo azia ta osto galtzallea

Auntz bat badoa basora

aumetxua itzirik

kortan ondo gorderik

uzten ez din kanpora.

Biotz, amak, ez urten

neu biurtu artean.

Iñor bada artean

oles, ao egiten,

ez idigi beingoan.

Ago, gaixo, zururrik,

ta begiak zabalik

ea ni ete noan.

Zorozten dago otsoa

berbok zeatz entzuten;

eban baia larritzen

jan bearrak gaistoa.

Diño: El aumekia

gozoa ta samurra:

bear joat guzurra

jateko giberria.

Geldi geldi atera

auntz amaren soñuaz

dator, adi gaistoaz

ortz artean artzera.

Aumeak dau gogoan

amaren esan ona

ondo guraz emona

basorako zanean.

Ta olen idigitik

ak eginik begiak,

darakutso argiak

sasiaren osteitik

otso tzar salobrea.

Eta atzea emonik

dirautsa: ken, ken ortik:

baiazuat tresnea.

Umea gurasuak

Jaunaren bildurrean

azi baleu: ak berlan

igarrita, gaistoak

uxatuko lituke.

Gurasoen errua

izan doa, bestera

umek egin baleike.

IPUIN BERA BESTERA ALDATUTA

Aume esan-onekoa ta otso gaistoa

Auntz bat bajoan basora

akumea kortan itzirik,

txito ondo erakutsirik

ez urteteko kanpora.

Laztan, dirautsa, ez urten

neu najatorren artean:

ta norbait badok atean

oles, pitika, egiten.

Ez euk idigi beingoan.

Ago, txintx, iratzarririk

ta begiak idigirik,

ni an ete najagoan.

Dago zelata otsoa

esan eutsana entzuten

baia goseak estuten

eban irrime gaistoa.

Ai, ai! aume-aragia

diño, ze gozo samurra!

Baia bear dok guzurra

neuretzeko giberria!

Doa ixilik atera

auntz amaren soñuagaz

asmu gaistoz artuagaz,

onelan arrapetara.

Aume zurrak dau gogoan

amaren esan ain ona

asko gurata emona

basorako zan ondoan.

Ta atearren zirritutik

egiten ditu begiak

nor darakutsan argiak,

eta dakus ezkututik

arerio tzar otsoa,

eta ez ama maitea.

O mlmutz goseberea!

Ta, zein azan i gaistoa!

Alan dirautsa kortatik,

aume onek otsoari.

Zer ipuiñak gazteari?

Entzun, entzun berpertatik.

Artu beitekez gogoan

zar jakinen esan onak

kalte-artuak emonak

t'ez itzi iñox alboan.

OGETA AMAIKAGARREN IPUIÑA

Txakur-katu adiskideak

Txakur-katuak, nok sinistu?

egozan bein erretillu baten

alkarren bakean jaten,

ta etzirean ezer kiskitu.

Etseko jauna bertatik

auzokoai esateko zegaitik,

deiturik asten jake esaten:

Ta, ez dozuez ikusten

arerio bi baketurik,

eta mai baten alkarturik?

Txakur-katuak, ta, adiskide

balira legetxe senide?

Zer egin ez leike ekanduak,

eta gauza batera oituak?

Beaztuna bere eztitu:

gizon sutsua otzitu:

aserre-erraza bigundu:

okerrena bere zuzendu.

OGETA AMABIGARREN IPUIÑA

Arrantzallea ta txibi bakarra

Arrantzalleak bot'eban sarea

biar dan-dana arrañez betea

                egongo zalakoan:

lorik bere ein ezinik egoan.

Jagi zan goxean goxetik

nagi andi bagarik oetik,

                ta doa jasotera

zeinbat artu eban ikustera.

Dakus baia damuz beterik

etzakola jausi besterik,

ezpada txibia bakarra.

An tzan ernegua ta an deadarra

                eta an esatea:

onetako ezarri joat sarea?

txibia bategaitik gaba galdu,

ta pozen zoroz ezer ez afaldu?

Noan guzti au najaroiala loak;

ta sabela ilten jan bakoak?

                Semearen galdua!

Nekatuen artean nekatua!

Onelan egoala erneguetan,

biraoz bazterrak betetan,

esaten deutso ikaraz txibiak:

Gizon ona, ken niri ariak.

Itxaso-bidea emon gidazu:

nosbait nos damutuko etzazu.

Egingo naz txibi eskergea:

botako dozu barriro sarea

                itxaso basterrera:

etorriko natzazu sarera

andi, mardo, gizendurik,

ez deutsut sartuko guzurrik.

Txibia bat, ze izakaria!

Zelan zuk nigaz afaria

egingo dozu gaur gabean?

Ez dozu obe datorren urtean

                neure jabe izatea,

ta apari galant bat egitea?

Etorriko natzazu lagunakaz:

zeuk orduan arrañakaz

aterako dozu diru andia:

ta esangoozu: Ai txibia

egia-zale ta berbakoa!

Sinist'ezteutsuna da eroa.

Sinistu neutsun ordu onean:

imini nozu gaur egun obean.

Bai, euri sinistu nik?

ez dok ikusiko beste egunik.

Obe dok arrain txiki bat eskuan

balea baño, au askatuan

bajabile batera bestera.

Ator eu orain ene etxera.

Nox geroko ogiak, nox gosea

kenduko dok? Eta nox asea

itzi sabel argal makaldua?

Burduntzira, zital galdua.

                Asko ta asko izangoak

                ezer baga itzi dituz:

                eskukoari eutsi zuk

                badau zerbait oraingoak.

OGETA AMAIRUGARREN IPUIÑA

Ilteko egoan gurasoaren burubide ona ta ume zintzoro beargillak

Ilteko etsita ja egoan

guraso batek, umeak

aurrera ekarri, ta ondoan

dirautsez orango berbak:

                Ene semeak

                guztiz maiteak

nik laster il bear joat.

Ia niretzat ez dozak ezer

mundu onetako gauzak:

zuentzat ortxe, bai eta laster

itxiko joadaz danak

                ortxe basterra,

                etxe ederra,

eta mastui galantak.

Baia ez ñeukek nik joan gura

zeuei au esan bagarik,

onen mastuitan zaintsu atxurra

erabilita zakondurik,

                katanarrua,

                bean sartua,

topaukozue beterik.

Andik, guraso au il ezkero,

aren esanen ganera

semeak lana bero bai bero

egiten abiatu dira:

                mastui atxurtu,

                soiak apurtu,

ta azpiko lurrak ganera.

Katanarrua etzan agertu,

ez eta beste dirurik;

baia mastuiak alan atxurtu,

eta mats-mordaz beterik,

                euren saria

                irabazia

gonburu deutso ekarririk.

Ganezka bada upakerea

bete dabe txakolinez:

ta batzuk edan, saldu bestea,

kontuak jota, azkenez

                seme bakotxak

                dituzan boltzak

bete dituz urre onez.

Dirautse bada bat besteari:

ze katanarru oberik?

Nonbait aiteak au iragarri

nai jeuskuan ez besterik.

                Ea gizonak

                lan on zakonak

onexegaz aberatsik.

OGETA AMALAURGARREN IPUIÑA

Isopo agurea jolastuten ta olgetan

Isopo txintxilan

ebilen poz pozez

mutilen artean

mutil balitz legez.

Aurreko guztiak

dagoz an barreka

zar bat mutil ikusita.

Agure jakinak:

Gazteak, dirautse,

zeri zuek barre

egin deutsazue

nonbait ni txintxilan

nakutsuelako

ta ume ginik Isopo.

Ah zoroak betor

sagita-arkua.

Ara emen, ta esan,

zegaitik kordela

onen nasai daukan?

Gauza eztalako

beti au tiran badago.

Galdu egingo da

gizona ta belan

beti badiñardu

gogor bearrean.

Nasaitu beiteke

tingi bat aldian

osasuna izan daian.

OGETA AMABOSTGARREN IPUINTZAT

Peru atxulari alperragaz Joane nekazale zintzoaren arteko berbaikuntzea

         Peruk

Ez daukat gogo onik

aurtengo urtean

pozagaz kantetako

suaren aurrean:

koltzan artorik ez, ta

gelia auzoan,

koipe asko ez dago

geure lapikoan.

Ibilik bearko dau,

bai, gure atsoak

uritik ekarteko

tremer ta artoak.

Baia, dirua non da?

or dago ultzea,

saldu bearko dogu

daukagun guztia.

Galiziatik dator

sardina gazia

gere lauko apurren

eroan-garria.

Urak ez deusku ilgo

aren egarria,

zegaz erosikoogu

txakolin barria?

Ondo otza nik daukat

utxa kisketea,

ez asko beroago

zizkuko poltsea:

idi makar bi dagoz

geure okulluan;

saldu bearko ditut

aurtengo neguan.

Beti jagot alboan

Maria geurea

negarraren soñuan

joten iletea:

ardaoa ta pipea

itzi daidazala.

Lenago itziko dot

daukadan azala.

Ugazaba jaunari

neuk esango deutsat

igazko errentea

itzi parkatutzat.

Aurten jausi jatana

abustu ostean

pagauko deutsadala

diru ederrean.

         Joanek

Ai Peni, peni! zara

zu beti alperra:

sarri izango dozu

alkandara zarra:

belauna agirian

prakeen zulotik,

adurrata mokoak

okotz ingurutik.

Sistiriña dariozu

ukondoetatik,

txapelaren atala

belarri ondotik:

alkondara barririk

ez jatzu ikusten

gorurik zeure etxean

ez dabe egiten.

Nik etxean daukadaz

zezin ta urdaia

artorik ezpadago

jango dot ogia.

Ene troxak daukadaz

gariz beteturik,

urte barru onetan

ez daukat goserik.

Etxean azi beti

bigae mardoak,

gero euki daiezan

beterik erroak.

Eznetxu gozoagaz

ai ze edaria!

esan leiteke bada

zerutik jatzia.

Etxean aziriko

zekortxu ederrak

egin oi daroadez

soloko bearrak.

Ez deutset Montañarrai

dirurik emoten:

merkaturik merkatu

ez nau neu ibilten.

Zuk bere bazenduke

egingo bearra,

eta ondo nekatu

garriko azurra,

ez eldu iños-bere

ardan-tokietan

dirua bazeunkake

esturasunean.

         Peruk

Ai, Joane, erraz da

kontuok esaten;

baia nik eztot errez

diñozuna'giten.

Zelan euki ginaike

ainbeste ganadu,

biri zer jaten emon

ozta badaukagu?

Uda-barrian artu,

negurako saldu:

bitartean bideetan

etenten ditugu.

Irabazten doguna

lenaz dago janik;

ez dogu guk urtengo

bizi onetatik.

         Joanek

Euki ezkero, Peru,

daukazun basterra,

zuk bere artu ziñai

labore ederra:

naboa ta berarra

ganaduentzako,

eznea, ta aragia

jat-orduetaako.

Itxi ibilteari

beti karrioan:

bearra egin zoli

etxeko soloan.

Ez dau lurrak emoten

berez ondasunik,

atxur ta laieagaz

eragin bagarik.

Pipa motxa aotzean,

txapela okerrik,

zeure zopita zarrak

arrastau ezinik,

beti zabiltz bidetan

gelditu bagarik:

alan izan ezingo

arto ez garirik.

Aldatu bear dozu

bizi-modu ori

benetan gura bozu

ondasunak euki:

seme-alabei bere

laneen erakutsi:

eta bildur onean

familia azi.

Ez daiela ikasi

lapurkeriarik

ezta bere esaten

iños berba txarrik.

Ez jaietan egoten

tabernan sarturik

jokoan, edanean,

ta gero moskorrik.

Kendu alde batera

biotz-gorrotoak:

gogotik maite izan

lagun ta auzoak.

Jaunaren agindua

da parkatutea:

gorrotoak oi dakar

an-emen kaltea.

Gazte gaztetxutatik

beti elexara,

zeuen abadearen

berbak entzutera:

ilean bein konfesau

ta arimak garbitu:

bizi-era on on bat

osoro jarraitu.

Zuzen gabiltzan beti

Jaunaren bidean:

ta ez berba-lekurik

imini errian.

Alan egin ezkero

erbeste onetan,

orain ondo, ta gero

ondo zeruetan.

Agur, Peru neurea,

urrengo artean,

alkar daigula ikusi

datorren urtean,

ganbarea beterik

upea ganezka,

txaltxu jaio barriak

atetan saltoka.

Jesusen izenean

eroan nekeak,

alan irabazteko

atsegin beteak:

itzi gaurtik aurrera

taberna-zuloak,

eta ondo atondu

baso ta soloak.